Seensa Faalama Pilaastikaa
Pilaastikiin addunyaa kana irra deebi'ee boce, kunuunsa fayyaa irraa kaasee hanga mana jireenyaatti furmaata dhiyeesse. Taʼus, garmalee itti fayyadamuun isaa gaarreen qisaasama uume. Oduu gama lamaa ti: mijannaa fi bu'aa. Miilli Pilaastikiin addunyaa irratti qabu bal'aa dha. Tooniin biiliyoona 4.5 ol kan oomishame yoo ta’u, firaakshiniin isaa deebi’ee fayyadameera. Galaanni, bineensonni bosonaa fi teessuma lafaa baayʼee ulfaataa taʼa. Iskeeliin isaa sodaachisaa ta'us beekuun tarkaanfii ni kakaasa.Faalamni pilaastikii dhimma naannoo qofa miti; alarmii hawaasaati. Lubbu qabeeyyii galaanaa irratti dhiibbaa qaba, sansalata nyaataa keessa seena, fayyaa keenya irrattis dhiibbaa qaba. Furmaanni isaa fayyaa pilaaneetii keenyaa fi kan keenyaaf murteessaadha.
Olka’iinsa Omisha Pilaastikaa
Haala Seenaa: Bakelite irraa hanga Toonii Biiliyoonaan Lakkaa’amutti
Imalli pilaastikii jalqaba jaarraa 20ffaa keessa jalqabe. Bakelite bara 1907 kan kalaqame yoo ta'u, pilaastikii guutummaatti sinteetikii ta'e isa jalqabaati. Jalqaba bara haaraa agarsiise. Waggoota kurnan darban keessatti oomishni pilaastikii ol ka’ee industirii fi jireenya guyyaa guyyaa jijjiire.
Omisha Pilaastikaa Addunyaa Waggoota Darban
Omishni pilaastikii haalaan guddateera. Bara 1950tti oomishni addunyaa naannoo toonii miliyoona 2 ture. Bara 2015tti waggaatti toonii miiliyoona 380 ol gaheera. Dambaliin kun hojii adda addaatiif pilaastikii irratti hirkattummaa keenya dabalaa dhufuu isaa kan calaqqisiisudha.
Seeyfii Qara Lama Qabu Kalaqa Pilaastikaa
Kalaqni pilaastikii faayidaa hedduu fideera, jechuunis meeshaalee salphaa, yeroo dheeraa turuu fi hojii baayʼee fayyadamuu dandaʼu. Haa ta’u malee, faayidaan kun hanqina guddaa qaba. Faalama itti fufiinsa qabuu fi miidhaa naannoo har’a yaaddoo guddaadha.
Dhiibbaa Balfa Pilaastikaa Naannoo Irratti Qabu
Lubbuu Galaanaa fi Sirna Ikoo Balaa Jala Jiru
Balfi pilaastikii galaana keenya keessa seeneera. Lubbu qabeeyyii galaanaa wal-xaxaa, sirna ikoo naannoo jijjiira. Keessattuu maaykiroopilaastikoonni, xixiqqoo xixiqqoo ta’an miidhaa guddaa geessisu. Summii xuuxanii bineensonni liqimfamuun, sansalata nyaataa seenu.
Balaa Maaykiroopilaastikii Maaykiroopilaastikiin ciccitaa guddina 5mm gadi ta’eedha. Isaanis caccabaa pilaastikii gurguddaa fi maaykiroobiidiiwwan meeshaalee miidhaginaa keessatti argaman irraa dhufu. Particles kun orgaanizimootaan kan liqimfaman yoo ta’u, miidhaa qaamaa fi faalama keemikaalaa fidu.
Bineensota Bosonaatiin Wal-xaxuu fi Liqimfamuu Caccabaa pilaastikii keessatti wal-xaxuun bineensota bosonaa irratti balaa hamaadha. Bineensonni kiyyootti galuu danda’u, kunis miidhamuu ykn du’aaf nama saaxiluu danda’a. Liqimsuun sirna bullaa'insa nyaataa cufuu fi summii gara orgaanizimootaatti galchuu waan danda'uuf walqixa balaa qaba.
Bakka Kuusaa fi Dhaala Balfa Pilaastikaa
Umurii dheeraan pilaastikii bakka kuufamaatti abaarsa. Jaarraa hedduuf kan itti fufu yoo ta’u, bakka fudhata. Bakkeewwan kuufama bishaanii aadaa keenya kan gatamuu danda’uuf ragaadha, bakka mijataa ta’uun baasii naannoo guddaa kan kaffaludha.
Umurii Dheeraa Pilaastikiin Bakka Kuusaa Keessatti Pilaastikiin biyyoodhaan hin manca’u; innis photodegrades ta’ee, gara summii xixiqqootti caccaba. Adeemsi kun keemikaalota miidhaa geessisan gadi lakkisuu, biyyee fi madda bishaanii waggoota dhibbaan lakkaa’aman faala.
Keemikaalota Summii Qaban Dhangala’uu Pilaastikoonni akkuma manca’anitti keemikaalota lafa keessa seenuu danda’an ni dhangalaasu. Summiiwwan kun sirna ikoo naannoo jeequu fi fayyaa namaa irratti balaa geessisuu danda’u. Leaching summii callisaa yoo ta’u, suuta suutaan naannoo keessa babal’ata.
Rakkamtoota Callisan Galaanaa
Waggaatti Pilaastikiin Tooniin Galaana Seenuu
Waggaatti pilaastikiin toonii miliyoonaan lakkaa’amu galaana keenya keessa seena. Lakkoofsi nama dinqisiisu kun bu’aa bulchiinsa balfaa fi balfa gahaa ta’uu dhabuu irraa kan maddedha. Dhiibbaan kun fagoo kan ga’u yoo ta’u, lubbu qabeeyyii galaanaa fi sirna ikoo irratti dhiibbaa qaba.
Bakka Balfa Guddaa Paasifikii
Paasifikii keessatti kan yaa’u naannoo bal’aan, Bakka Balfa Paasifikii Guddaa jedhamu jira. Innis jiree caccabaa pilaastikii yoo ta'u, maayilii galaanaa dhibbaan lakkaa'amu kan dheeratudha. Paach kun araada pilaastikii keenyaa fi bu'aa isaa yaadachiisa gaddisiisaati.
Sirna Laggeen: Faalama Galaanaaf Gumaacha Guddaa Qaban
Laggeen akka daandii konkolaataa ta’anii kan hojjetan yoo ta’u, balfa pilaastikii lafa irraa gara galaanaatti geessu. Faalama galaanaa keessatti gumaacha guddaa qabu. Laggeen 1,000 ol ta’an pilaastikii lageen addunyaa keessaa gara galaanaatti gadi lakkifamu keessaa %80 ta’u. Kana furuuf furmaata bulchiinsa balfa olka’aa irratti xiyyeeffachuu gaafata.
Rakkoo Bulchiinsa Balfa Pilaastikaa Addunyaa
0.5% Kan 100% Garaagarummaa Fidu
Balfi pilaastikii %0.5 qofti galaana keenya keessatti xumurama. Dhibbeentaan kun xiqqaa fakkaachuu danda’a, garuu dhiibbaan inni qabu guddaadha. Lubbu qabeeyyii galaanaa fi sirna ikoo naannoo irratti dhiibbaa geessisan toonii miliyoonaan lakkaa’aman bakka bu’a. Firaakshiniin kun xiyyeeffannoo fi tarkaanfii keenya 100% gaafata.
Bulchiinsa Badaa Balfa Pilaastikaa
Balfi pilaastikii rakkoo addunyaa bulchiinsa gaarii hin taane irraa maddedha. Kutaan pilaastikii guddaan deebi’ee hin fayyadamu, hin gubamu. Dhumarratti bakka kuufama balfaa ykn kan caalu naannoo uumamaa keessatti xumurama.
Balfa pilaastikii kan hin deebine, kan hin gubamnee fi kan hin kuufamne balfa pilaastikii keessaa harka afur keessaa tokko haala gaarii hin taanetiin kan bulfamu dha. Balfi kun deebi’ee hin fayyadamu, hin gubamu ykn bakka kuufama cufame keessatti hin kuufamu. Faalama naannoodhaaf saaxilama ta’a, yeroo baay’ee karaa bishaanii fi galaana keessa seena.
Jijjiirama Qilleensaa fi Faalama Pilaastikaa: Egeree Wal-xaxaa
Gaasii Giriin Haawus Oomisha Pilaastikaa Irraa Bahu
Marsaan jireenyaa pilaastikii gaasiiwwan manaa gadi lakkifamuu irraa eegala. Pilaastikoota oomishuuf CO2 kan jijjiirama qilleensaaf gumaacha guddaa qabu gadhiisa. Adeemsi kun boba’aa fosiilii baasuu fi qulqulleessuu kan of keessaa qabu yoo ta’u, isaanis gaazota kana hamma guddaa kan baasudha.
Bosona ciruu Boba’aa Foosilii Baafachuuf
Seenaan ka'umsa pilaastikii bosona ciruu waliin walqabatee jira. Boba’aa fosiilii baasuun yeroo baay’ee bosona akka buqqa’u taasisa. Kunis kaarboonii kuufame gadhiisuu qofa osoo hin taane dandeettii lafti CO2 xuuxuu hir'isuun jijjiirama qilleensaa hammeessa.
Meetiin Gaasiiwwan Bakka Kuusaa Irraa Bahu
Pilaastikiin bakka kuufamaatti yeroo xumuramu, gadi lakkifamuu meetiinii keessatti gumaacha qaba. Pilaastikoonni anaeroobikiidhaan yeroo caccaban, meetiinii, gaasii humna guddaa qabu gadhiisu. Bakki kuufama bishaanii walqixxummaa jijjiirama qilleensaa keessatti madda gadi lakkifamuu kanaa guddaa ta’us, yeroo baay’ee kan bira darbamuudha.
Bu'aa Fayyaa Namaa
Maaykiroopilaastikii Sansalata Nyaata Keenya Keessatti
Maaykiroopilaastikii sansalata nyaataa keenya keessa seeneera. Nyaata galaanaa keessatti kan argaman yoo ta'u, gara saanii keenyaatti karaa isaanii tolfatu. Saaxilamummaan kun balaa hin beekamne kan fidu yoo ta’u, dhiibbaan yeroo dheeraa fayyaa namaa irratti fidu ammallee guutummaatti waan hin hubatamneef.
Saaxilamummaa Keemikaalaa fi Balaa Fayyaa
Pilaastikiin keemikaalota miidhaa geessisan kanneen akka endocrine disruptors of keessaa qaba. Keemikaalonni kun oomishaalee pilaastikii irraa kan dhangala’an nyaataa fi bishaan faaluu danda’u. Madaallii hormoonii irraa kaasee hanga rakkoo walhormaataatti dhimmoota fayyaa adda addaa wajjin walqabatee jira.
Weerartuu Callisu: Maaykiroopilaastikii Qaama Namaa Keessatti
Qorannoon dhiheenya kana godhame qaamolee namaa keessatti maaykiroopilaastikii adda baafameera. Weerartuun callisee kun yaaddoo fayyaa guddaa itti aanu ta'uu danda'a. Faalamni pilaastikii dhimma naannoo qofa osoo hin taane kallattiin fayyaa namaa irratti balaa akka ta’e kan agarsiisu maaykiroopilaastikiin.
Tooftaalee Fuuldura Pilaastikiin Bilisa Ta'eef
Jijjiiramaaf Tarkaanfiiwwan Dhuunfaa
Filannoon dhuunfaa jijjiirama waloo fiduu danda’a. Filannoo irra deebiin itti fayyadamuu danda’an filachuudhaan itti fayyadama pilaastikii haalaan hir’isuu dandeenya. Borsaa irra deebiin itti fayyadamuu danda’u, qaruuraa bishaanii fi meeshaaleen itti fayyadaman tarkaanfiiwwan qabatamaa jireenya pilaastikii irraa bilisa ta’aniidha.
Filannoowwan Irra Deebi'anii Fayyadamuu Danda'an Gara wantoota irra deebi'anii fayyadamuu danda'anitti jijjiiruun gocha salphaa garuu humna guddaa qabuudha. Pilaastikoota yeroo tokkotti fayyadaman irratti hirkattummaa hir’isa, kunis madda faalamaa guddaa ta’a.
Pilaastikoota Yeroo Tokkotti Fayyadaman Hir’isuu Pilaastikoota yeroo tokkotti fayyadaman hir’isuun murteessaadha. Kunis meeshaalee akka qorqorroo, meeshaalee nyaataa fi oomishaalee pilaastikiidhaan marfaman dabalata. Hir’inni xixiqqoo walitti dabalamee dhiibbaa guddaa fida.
Deeggarsa Hawaasaa fi Seera Baasaa
Hawaasni fi mootummoonni egeree pilaastikii irraa bilisa ta’e bocuu keessatti gahee olaanaa qabu. Imaammattoonni deggersaa fi jalqabbii hawaasaa jijjiirama guddaa fiduu danda’u.
Uggura Borsaa Pilaastikaa Borsaa pilaastikii dhorkuun tarkaanfii seera baasuu baramaa fi bu’a qabeessa ta’eedha. Filannoo itti fufiinsa qabu akka fayyadaman kan jajjabeessu yoo ta’u, faalama pilaastikii ni hir’isa.
Deeggarsa Inishiyeetiiwwan Diinagdee Geengoo Diinagdeen geengoo meeshaalee irra deebiin itti fayyadamuu fi deebi’anii fayyadamuu ni jajjabeessa. Inishiyeetiiwwan akkasii deeggaruun balfa pilaastikii irratti loop cufuuf gargaara, kunis sirna itti fufiinsa qabu guddisa.
Humna Tarkaanfii Waliinii
Inishiyeetiivii fi Tumsa Addunyaa
Kaka’umsi addunyaa faalama pilaastikii irratti saboota tokkoomsu. Walta’iinsi akkuma duula Galaana Qulqulluu Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii tumsa idil-addunyaa guddisa. Tattaaffiin kun balfa pilaastikii hir’isuu fi gochaalee itti fufiinsa qaban addunyaa guutuutti babal’isuuf kan kaayyeffatedha.
Itti Gaafatamummaa Dhaabbataa fi Kalaqa
Dhaabbileen daldalaa furtuu kalaqa bulchiinsa balfaa qabataniiru. Itti gaafatamummaa dhaabbataa hammachuudhaan dhaabbileen pilaastikii caalaa filannoowwan ikoo-fayyadamoo ta’an hojjechuu danda’u. Oomisha itti fufiinsa qabu uumuu keessatti gaheen isaanii egeree pilaastikii irraa bilisa ta’eef murteessaadha.
Duula Barnootaa fi Hubannoo
Barnoonni bu’uura jijjiiramaati. Duulli hubannoo uumuu balaa faalama pilaastikii ummata beeksisa. Hojii kan kakaasan yoo ta’u, yaada gara fayyadama itti fufiinsa qabuu fi itti gaafatamummaa qabuutti akka jijjiiramu ni leellisu.
Rakkoo faalama pilaastikii addunyaa furuu keessatti, oomishni pilaastikii haalaan dabaluu isaa, dhiibbaa naannoo fagootti geessisu, fi hariiroo wal-xaxaa balfa pilaastikii fi jijjiirama qilleensaa gidduu jiru qoranneerra. Haasaan kun gahee murteessaa bulchiinsi balfaa sirrii ta’e, keessumaa biyyoota galii giddu galeessaa qaban keessatti qabu kan ibse yoo ta’u, sansalata nyaataa keenya keessatti maaykiroopilaastikii sodaachisaa ta’ee fi balaa fayyaa isaan mudachuu danda’u cimsee ibseera. Akkasumas, sochii waloo gara egeree itti fufiinsa qabuu fi pilaastikii irraa bilisa ta’etti oofuu keessatti barbaachisummaa gocha dhuunfaa, deeggarsa hawaasaa, itti gaafatamummaa dhaabbataa, fi jalqabbii barnootaa irratti mari’anneerra. Mariin kun kalaqa, hir’isuu fi karaa keenya rakkoo naannoo kana keessaa baane, pilaaneetii fayya qabeessa hundaaf ta’u mirkaneessuuf carraaqqii cimaa gochuun barbaachisaa ta’uu cimsee ibsa.
Mata duree kana irratti odeeffannoo bal’aa argachuuf, qabeenya kana ilaaluu dandeessu:
