መእተዊ ንብከላ ፕላስቲክ
ፕላስቲክ ንዓለም ዳግማይ ቅርጺ ሂቡዋ፡ ካብ ክንክን ጥዕና ክሳብ ኣባይቲ መፍትሒታት ኣቕሪቡ። ኰይኑ ግና፡ ካብ መጠን ንላዕሊ ምጥቃሙ ኣኽራን ብኽነት ፈጢሩ። ክልተ ወገን ዘለዎ ዛንታ እዩ፡ ምቹእነትን ሳዕቤንን እዩ። ዓለማዊ ኣሰር ፕላስቲክ ሰፊሕ እዩ። ልዕሊ 4.5 ቢልዮን ቶን ዝተፈረየ ኮይኑ፡ እቲ ክፋል ድማ ዳግማይ ተጠቒሙ። ውቅያኖሳትን እንስሳ ዘገዳምን መልክዓ ምድርን ጾር ይሽከሙ። እቲ ሚዛን ዘሰክፍ እዩ ግን ምፍላጥ ስጉምቲ ይድርኽ።ብከላ ፕላስቲክ ናይ ከባቢ ጉዳይ ጥራሕ ኣይኮነን፤ ሕብረተሰባዊ ኣላርም እዩ። ንህይወት ባሕሪ ይጸልዎ፡ ናብ ሰንሰለት መግቢ ይኣቱ፡ ንጥዕናና ድማ ይጸልዎ። ንዕኡ ምእላይ ንጥዕና ፕላኔትናን ናትናን ወሳኒ እዩ።
ምዕባለ ምህርቲ ፕላስቲክ
ታሪኻዊ ትሕዝቶ፡ ካብ ባከላይት ክሳብ ቢልዮናት ቶን።
ጉዕዞ ፕላስቲክ ኣብ መጀመርታ 20 ክፍለ ዘመን እዩ ጀሚሩ። ብ1907 ዝተማህዘ ባከላይት፡ ናይ መጀመርታ ምሉእ ብምሉእ ስነ-ጥበባዊ ፕላስቲክ እዩ። ሓድሽ ዘመን ምጅማር ዘመልክት እዩ። ኣብ ውሽጢ ዓሰርተታት ዓመታት፡ ምህርቲ ፕላስቲክ ኣዝዩ ልዑል ብምንባሩ፡ ንኢንዱስትሪታትን መዓልታዊ ህይወትን ቀይሩ።
ዓለምለኻዊ ምህርቲ ፕላስቲክ ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት
ምህርቲ ፕላስቲክ ብዝለዓለ ደረጃ ዓብዩ። ኣብ 1950 ዓለማዊ ምህርቲ ከባቢ 2 ሚልዮን ቶን እዩ ነይሩ። ኣብ 2015 ዓመታዊ ልዕሊ 380 ሚልዮን ቶን በጺሑ። እዚ ምውሳኽ እዚ፡ ንዝተፈላለዩ ስራሕቲ ኣብ ፕላስቲክ ምጽጋዕና እናወሰኸ ዝኸይድ ዘሎ ዘንጸባርቕ እዩ።
ክልተ ዝኣፉ ሰይፊ ምህዞ ፕላስቲክ
ምህዞ ፕላስቲክ ብዙሕ ረብሓታት ኣምጺኡ እዩ፣ እዚ ኸኣ ቀሊል ክብደት ዘለዎ ንዋት፡ ንነዊሕ እዋን ዚጸንሕ፡ ከምኡውን ብዙሕ ዕዮታት ዚዓዪ እዩ። ይኹን እምበር፡ እዚ ብልጫታት እዚ ርኡይ ጕድለታት ኣለዎ። ቀጻሊ ብከላን ከባብያዊ ዕንወትን ኣብዚ እዋን’ዚ ቀንዲ ስክፍታታት ኮይኑ ኣሎ።
ጽልዋ ጎሓፍ ፕላስቲክ ኣብ ከባቢ
ህይወት ባሕርን ስነ-ህይወትን ኣብ ሓደጋ ዝርከቡ
ጐሓፍ ፕላስቲክ ኣብ ውቅያኖሳትና ኣትዩ ኣሎ። ንህይወት ባሕሪ ይሓዋውስ፣ ንኢኮሲስተም ይቕይሮ። ብፍላይ ማይክሮፕላስቲክ፡ ደቀቕቲ ንጥረ ነገራት፡ ጎዳእቲ እዮም። መርዛማት ነገራት ይምጥጡን ብእንስሳታት ይውሓጡን፣ ናብ ሰንሰለት መግቢ ይኣትዉ።
ሓደጋ ማይክሮፕላስቲክስ ማይክሮፕላስቲክስ ትሕቲ 5 ሚ.ሜ ስፍሓት ዘለዎም ቁራጽ እዮም። ካብ ዝዓበየ ፍርስራስ ፕላስቲክን ኣብ መመላኽዒታት ዝርከቡ ማይክሮቢድስን ዝመጹ እዮም። እዞም ንጥረ ነገራት ብህይወታውያን ስለዝውሓጡ ኣካላዊ ጉድኣትን ኬሚካላዊ ብከላን የስዕቡ።
ምትሕንፋጽን ምውሓጥን እንስሳ ዘገዳም ኣብ ፍርስራስ ፕላስቲክ ምትእስሳር ንእንስሳ ዘገዳም ኣዝዩ ከቢድ ሓደጋ እዩ። እንስሳታት ኣብ መጻወድያ ክኣትዉ ይኽእሉ እዮም፣ እዚ ድማ ናብ መጉዳእቲ ወይ ሞት ከስዕብ ይኽእል። ምውሓጥ ማዕረ ማዕሪኡ ሓደገኛ እዩ፣ ከመይሲ ንናይ ምሕቃቕ መግቢ ክዓጽዎን መርዛማት ነገራት ናብ ህይወታውያን ከእቱን ይኽእል።
መጉሓፊ ጎሓፍን ሕድሪ ጎሓፍ ፕላስቲክን።
ፕላስቲክ ነዊሕ ዕድመ ኣብ መጉሓፊ መርገም እዩ። ንዘመናት ዝጸንሕ ኮይኑ፡ ቦታ ይሕዝ። መጉሓፊ ቦታታት ምስክር ናይቲ ምጉሓፍ ባህልና እዩ፣ ምቹእነት ልዑል ከባብያዊ ወጻኢታት ዝሓትትሉ።
ነዊሕ ዕድመ ፕላስቲክ ኣብ መጉሓፊ ጐሓፍ ፕላስቲክ ብባዮሎጂ ኣይበላሾን እዩ፤ ብፎቶ ይበላሾ፣ ናብ ንኣሽቱ መርዛማት ቁራጽ ይሰባበር። እዚ መስርሕ እዚ ንኣማኢት ዓመታት ንሓመድን ምንጪ ማይን ብምብካል ጎዳእቲ ኬሚካላት ይለቅቕ።
ምፍሳስ መርዛማት ኬሚካላት ፕላስቲክ እናተበላሸወ ምስ ከደ ናብ መሬት ክሰፍር ዝኽእል ኬሚካላት ይፈስስ። እዞም መርዛማት ነገራት ንኢኮሲስተም ክዘርጉን ንጥዕና ደቂ ሰባት ሓደጋ ከስዕቡን ይኽእሉ። እቲ ምፍሳስ ድምጺ ኣልቦ መርዚ ኮይኑ፡ ቀስ ብቐስ ብከባቢ ይዝርጋሕ።
ስቕ ኢሎም ዝሳቐዩ ውቅያኖሳት
ዓመታዊ ቶናት ፕላስቲክ ናብ ውቅያኖሳት ዝኣቱ
ኣብ ዓመት ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ቶናት ፕላስቲክ ናብ ውቅያኖሳትና ይኣትዉ። እዚ ዘሰንብድ ኣሃዝ ውጽኢት ዘይእኹል ምሕደራ ጎሓፍን ምጉሓፍ ጎሓፍን እዩ። እቲ ጽልዋ ኣዝዩ ሰፊሕ ኮይኑ፡ ንህይወት ባሕርን ስነ-ህይወትን ዝጸሉ እዩ።
ዓቢ ፓስፊክ ጎሓፍ ፓች
ኣብ ፓስፊክ ኣብ ተንሳፊፉ ዘሎ ሰፊሕ ከባቢ፡ ዓቢ ፓስፊክ ጎሓፍ ፓች ይርከብ። ኣማኢት ማይላት ባሕሪ ዝሽፍን ፍርስራስ ፕላስቲክ ዝዓይነቱ ምዝዋር እዩ። እዚ ፓች እዚ ንወልፊ ፕላስቲክናን ሳዕቤናቱን ዘሕዝን መዘኻኸሪ እዩ።
ስርዓታት ሩባታት፡ ኣብ ብከላ ውቅያኖስ ዓበይቲ ኣበርክቶ ዘለዎም
ሩባታት ከም መተሓላለፊታት ኮይኖም ይሰርሑ፣ ጐሓፍ ፕላስቲክ ካብ መሬት ናብ ባሕሪ ይወስዱ። ኣብ ብከላ ውቅያኖስ ልዑል ኣበርክቶ ኣለዎም። እቶም ላዕለዎት 1000 ሩባታት 80% ካብ ዓለማዊ ልቀት ፕላስቲክ ሩባታት ናብ ውቅያኖስ ይሕዙ። ነዚ ንምፍታሕ ኣብ ላዕለዋይ ደረጃ ምሕደራ ጎሓፍ ፍታሕ ትኹረት ምግባር የድሊ።
ዓለምለኻዊ ቅልውላው ምሕደራ ጎሓፍ ፕላስቲክ
እቲ 0.5% 100% ፍልልይ ዝፈጥር
0.5% ጥራይ ካብ ፕላስቲክ ጎሓፍ ኣብ ውቅያኖሳትና እዩ ዝውዳእ። እዚ ሚእታዊት እዚ ንእሽቶ ክመስል ይኽእል እዩ፡ ጽልዋኡ ግን ዓቢ እዩ። ንህይወት ባሕርን ስነ-ህይወትን ዝጸሉ ሚልዮናት ቶናት ዝውክል እዩ። እዚ ክፋል እዚ 100% ኣቓልቦናን ስጉምትናን ዝሓትት እዩ።
ግጉይ ምሕደራ ጎሓፍ ፕላስቲክ
ጎሓፍ ፕላስቲክ ካብ ግጉይ ምሕደራ ዝተሰረተ ዓለማዊ ቅልውላው እዩ። ርኡይ ክፋል ፕላስቲክ ዳግማይ ኣይጥቀመሉን ወይ ኣይቃጸልን እዩ። ኣብ መወዳእታ ኣብ መጉሓፊ ወይ ዝገደደ ድማ ኣብ ተፈጥሮኣዊ ከባቢታት እዩ ዝውዳእ።
ዳግማይ ዘይተጠቕመሉ፣ ዘይተቓጸለን ዘይተደርበየን ሓደ ርብዒ ናይ ፕላስቲክ ጎሓፍ ብግቡእ ይመሓደር። እዚ ጎሓፍ እዚ ዳግማይ ኣይጥቀመሉን፣ ኣይቃጸልን ወይ ኣብ ዝተዓሸገ መጉሓፊ ኣይኽዘንን እዩ። ንብከላ ከባቢ ተቓላዓይ ይኸውን፣ መብዛሕትኡ ግዜ ድማ ናብ መስመራት ማይን ውቅያኖሳትን መንገዱ ይረክብ።
ለውጢ ክሊማን ብከላ ፕላስቲክን፡ ዝተሓዋወሰ መጻኢ
ካብ ምፍራይ ፕላስቲክ ዝወጽእ ልቀት ጋዝ ምድረበዳ
ዑደት ህይወት ፕላስቲክ ካብ ልቀት ጋዝ ምድረበዳ እዩ ዝጅምር። ፕላስቲክ ምፍራይ ንለውጢ ክሊማ ዓቢ ኣበርክቶ ዘለዎ CO2 ይለቅቕ። እቲ መስርሕ ምውጻእን ምጽራይን ቅሪተ-ኣካላት ነዳዲ ዘጠቓልል ኮይኑ፡ እዚ ድማ ርኡይ መጠን ካብዞም ጋዛት ይለቅቕ።
ምብራስ ኣግራብ ንመውጽኢ ቅሪተ-ኣካላት ነዳዲ
ዛንታ መበቆል ፕላስቲክ ምስ ምብራስ ኣግራብ ዝተኣሳሰር እዩ። ቅሪተ-ኣካላት ነዳዲ ምውጻእ መብዛሕትኡ ግዜ ናብ ምእላይ ኣግራብ የስዕብ። እዚ ድማ ዝተዓቀበ ካርቦን ይለቅቕ ጥራይ ዘይኮነስ መሬት CO2 ናይ ምምጣጥ ዓቕማ ብምንካይ ለውጢ ክሊማ የጋድዶ።
ካብ መጉሓፊ ጐሓፍ ዝፍኖ ልቀት ሚቴን።
ፕላስቲክ ኣብ መጉሓፊ ጐሓፍ ምስ ዝውዳእ፡ ንልቀት ሚቴን ኣበርክቶ ይገብር። ፕላስቲክ ብዘይ ኤሮቢክ እናተበታተኑ ምስ ከዱ፡ ሚቴን ዝበሃል ሓያል ጋዝ ምድረበዳ ይለቅቑ። መጉሓፊ ጐሓፍ ኣብ መመዓራረዪ ለውጢ ክሊማ ርኡይ፡ ግን ከኣ መብዛሕትኡ ግዜ ዕሽሽ ዝበሃል ምንጪ ናይዚ ልቀት እዩ።
ሳዕቤን ጥዕና ደቂ ሰባት
ማይክሮፕላስቲክስ ኣብ ሰንሰለት መግቢና
ማይክሮፕላስቲክ ኣብ ሰንሰለት መግቢና ስሒቡ ኣሎ። ኣብ ምግቢ ባሕሪ ተረኺቦም ናብ ጻሕሊና መንገዶም ይገብሩ። እዚ ምቅላዕ እዚ፡ ኣብ ጥዕና ደቂ ሰባት ዘስዕቦ ነዊሕ ዝጸንሕ ጽልዋ ገና ምሉእ ብምሉእ ስለዘይተረድአ፡ ዘይተፈልጠ ሓደጋታት የስዕብ።
ምቅላዕ ኬሚካላትን ሓደጋታት ጥዕናን።
ፕላስቲክ ንኢንዶክራይን ዝዘርጉ ሓዊሱ ጎዳእቲ ኬሚካላት ዝሓዘ እዩ። ካብ ፍርያት ፕላስቲክ ዝፈስሱ እዞም ኬሚካላት ንመግብን ማይን ክብክሉ ይኽእሉ። ካብ ዘይምዕሩይነት ሆርሞናት ክሳብ ጸገማት ምፍራይ ምስ ዝተፈላለዩ ጉዳያት ጥዕና ዝተኣሳሰሩ እዮም።
ድምጺ ኣልቦ ወራሪ፡ ማይክሮፕላስቲክስ ኣብ ኣካላት ወዲ ሰብ
ኣብ ቀረባ እዋን ዝተገብረ መጽናዕቲ ኣብ ኣካላት ደቂ ሰባት ማይክሮፕላስቲክ ከምዘሎ ተረጋጊጹ። እዚ ስቕ ዝበለ ወራሪ ቀጻሊ ዓቢ ስክፍታ ጥዕና ክኸውን ይኽእል እዩ። ህላወ ማይክሮፕላስቲክ ብከላ ፕላስቲክ ናይ ከባቢ ጉዳይ ጥራይ ዘይኮነስ ንጥዕና ደቂ ሰባት ቀጥታዊ ሓደጋ ምዃኑ ዘመልክት እዩ።
ስትራተጂታት ካብ ፕላስቲክ ነጻ ዝኾነ መጻኢ
ውልቃዊ ተግባራት ንለውጢ
ውልቃዊ ምርጫታት ናብ ሓባራዊ ለውጢ ክመርሕ ይኽእል እዩ። ዳግማይ ክጥቀሙ ዝኽእሉ ኣማራጺታት ብምምራጽ፡ ኣጠቓቕማ ፕላስቲክ ብዓቢኡ ክንቅንሶ ንኽእል ኢና። ዳግማይ ክጥቀሙ ዝኽእሉ ቦርሳታት፡ ጥርሙዝ ማይን መትሓዚታትን ካብ ፕላስቲክ ነጻ ዝኾነ ኣነባብራ ዝወስድ ግብራዊ ስጉምትታት እዮም።
ዳግማይ ክጥቀሙ ዝኽእሉ ኣማራጺታት ናብ ዳግማይ ክጥቀሙ ዝኽእሉ ነገራት ምቕያር ቀሊል ግን ከኣ ሓያል ተግባር እዩ። ኣብ ሓደ ግዜ ኣብ ጥቕሚ ዝውዕሉ ፕላስቲክ ጽግዕተኛነት የጉድል፡ እዚ ድማ ቀንዲ ምንጪ ብከላ እዩ።
ንሓደ ግዜ ዝጥቀሙሉ ፕላስቲክ ምንካይ ንሓደ ግዜ ዝጥቀሙሉ ፕላስቲክ ምጉዳል ወሳኒ እዩ። እዚ ድማ ከም ሓሰር፡ መቑረጺ ምግቢን ብፕላስቲክ ዝተጠቕለሉ ፍርያትን ዝኣመሰሉ ነገራት የጠቓልል። ንኣሽቱ ምንካይታት ተደሚሮም ርኡይ ጽልዋ የሕድሩ።
ማሕበረሰባውን ሕጋውን ደገፍ
ማሕበረሰባትን መንግስታትን ካብ ፕላስቲክ ነጻ ዝኾነ መጻኢ ኣብ ምቕራጽ ዓቢ ተራ ኣለዎም። ደገፍቲ ፖሊሲታትን ማሕበረሰባዊ ተበግሶታትን ሰፊሕ ለውጢ ክድርኹ ይኽእሉ እዮም።
እገዳ ፕላስቲክ ቦርሳታት ምእጋድ ፕላስቲክ ቦርሳታት ልሙድን ውጽኢታውን ሕጋዊ ስጉምቲ እዩ። ዘላቒ ኣማራጺታት ምጥቃም ዘተባብዕን ብከላ ፕላስቲክ ዝቕንስን እዩ።
ንተበግሶታት ዓንኬላዊ ቁጠባ ዝድግፍ ዓንኬላዊ ቁጠባ ዳግመ-ኣጠቓቕማን ዳግመ-ምጥቃምን ንብረት የስፋሕፍሕ። ከምዚኦም ዝበሉ ተበግሶታት ምድጋፍ ነቲ ኣብ ጎሓፍ ፕላስቲክ ዘሎ ሉፕ ንምዕጻው ይሕግዝ፣ እዚ ድማ ዝያዳ ዘላቒ ስርዓት ይምዕብል።
ሓይሊ ሓባራዊ ተግባር
ዓለማዊ ተበግሶታትን ምሕዝነትን
ዓለማዊ ተበግሶታት ንሃገራት ኣብ ቃልሲ ኣንጻር ብከላ ፕላስቲክ ይጥርንፍ። ምሕዝነት ከም ወፍሪ ጽሩይ ባሕሪ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣህጉራዊ ምትሕብባር የዕቢ። እዚ ጻዕርታት እዚ፡ ብኽነት ፕላስቲክ ንምንካይን ኣብ መላእ ዓለም ዘላቒ ኣሰራርሓ ንምድንፋዕን ዝዓለመ እዩ።
ናይ ትካላት ሓላፍነትን ምህዞን
ትካላት ንግዲ ኣብ ምሕደራ ጎሓፍ መፍትሕ ምህዞ ሒዘን ኣለዋ። ትካላት ሓላፍነት ትካላት ብምሕቋፍ፡ ንከባቢ ዝምችኡ ኣማራጺታት ፕላስቲክ ከማዕብላ ይኽእላ። ዘላቒ ፍርያት ኣብ ምፍጣር ዘለዎም ተራ ካብ ፕላስቲክ ነጻ ዝኾነ መጻኢ ወሳኒ እዩ።
ጎስጓሳት ትምህርትን ንቕሓትን
ትምህርቲ መሰረት ለውጢ እዩ። ጎስጓሳት ንቕሓት ብዛዕባ ሓደጋታት ብከላ ፕላስቲክ ንህዝቢ ይሕብሩ። ንስራሕ ዘነቓቕሑን ናብ ዝያዳ ዘላቒን ሓላፍነታውን ሃልኪ ዝኸይድ ናይ ኣተሓሳስባ ለውጢ ይጣበቑን።
ዓለማዊ ቅልውላው ብከላ ፕላስቲክ ኣብ ምፍታሕ፡ ነቲ ድራማዊ ወሰኽ ምህርቲ ፕላስቲክ፡ ርሑቕ ዝኸይድ ጽልዋታት ከባቢኡን ኣብ መንጎ ጎሓፍ ፕላስቲክን ለውጢ ክሊማን ዘሎ ዝተሓዋወሰ ዝምድናን ዳህሲስናዮ ኣለና። እቲ ዝርርብ ብፍላይ ኣብ ማእከላይ እቶት ዘለወን ሃገራት ግቡእ ምሕደራ ጎሓፍ ዘለዎ ወሳኒ ተራ ዘጉልሐ ኮይኑ፡ ኣብ ሰንሰለት መግቢና ማይክሮፕላስቲክ ምህላዉ ዘሰክፍን ንጥዕና ክህልዎም ዝኽእል ሓደጋታትን ኣስሚሩሉ። ብተወሳኺ፡ ሓባራዊ ምንቅስቓስ ናብ ዘላቒ፡ ካብ ፕላስቲክ ነጻ ዝኾነ መጻኢ ኣብ ምምራሕ ኣገዳስነት ውልቃዊ ተግባራት፡ ደገፍ ማሕበረሰብ፡ ትካላዊ ሓላፍነትን ትምህርታዊ ተበግሶታትን ኣልዒልና ኣልዒልና ኣለና። እቲ ዘተ፡ ካብዚ ከባብያዊ ጸገም ንምውጻእ፡ ንኹሉ ጥዑይ ፕላኔት ንምርግጋጽ፡ ንምምሃዝ፡ ንምንካይን ዳግማይ ንምጥቃምን ዝተዋደደ ጻዕሪ ከምዘድሊ የጉልሕ።
ብዛዕባ እዚ ኣርእስቲ ዝያዳ ዝርዝር ሓበሬታ ንምርካብ፡ ነዞም ጸጋታት ክትውከሱ ትኽእሉ ኢኹም፤
