پلاستیک vs چەقۆی کاغەز

پلاستیک بەرامبەر بە چەقۆی کاغەز: شیکارییەکی گشتگیر بۆ کاریگەری ژینگەیی و بەکارهێنانی

لەگەڵ زیاتر هۆشیاری ژینگەیی جیهان، مشتومڕ لەسەر پلاستیک بەرامبەر بە چەقۆی کاغەز چڕتر بووەتەوە. ئەم بابەتە تەنها پەیوەندی بە تێچوون یان ئاسانکارییەوە نییە؛ ئەوە پەیوەندی بە تێگەیشتنە لەوەی کە کام بژاردە بەڕاستی زیانەکانی ژینگە کەم دەکاتەوە لە کاتێکدا بە کرداریی دەمێنێتەوە.

چەقۆی پلاستیکی کە زۆرجار بەهۆی مانەوە و کاریگەری تێچوونەکەیەوە پەسەند دەکرێت، تەحەدای ژینگەیی بەرچاو دەخاتە ڕوو. کەلوپەلی پلاستیکی کە لە سەرچاوەی نوێنەبووەوە دروستکراون، بەشدارییەکی زۆریان لە پاشماوەی زبڵدان و پیسبوونی زەریاکاندا هەیە. بەرهەمهێنانیان سووتەمەنی بەردینی لەخۆدەگرێت و زۆرجاریش وەکو مایکرۆپلاستیک کۆتایی دێت و زیان بە ژیانی دەریایی و ئیکۆسیستەم دەگەیەنێت.

لە لایەکی دیکەوە، چەقۆی کاغەزی وەک بەدیلێکی بەردەوامتر سەیر دەکرێت. لە سەرچاوە نوێبووەکان دروستکراوە، بە ئاسانی شی دەبێتەوە لە پلاستیک. بەڵام پرۆسەی بەرهەمهێنانی کەلوپەلی کاغەزی دەتوانێت سەرچاوەی زۆری بوێت، پێویستی بە بڕێکی بەرچاو ئاو و وزە هەبێت. ئەمەش پرسیار لەبارەی شوێنپێی ژینگەیی گشتییان بە بەراورد بە پلاستیک دەوروژێنێت.

1. تێگەیشتن لە بنەماکان

1.1 چەقۆی پلاستیکی چییە؟

چەقۆی پلاستیکی ئاماژەیە بۆ ئەو کەلوپەلانەی کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە پۆلیمرە دەستکردەکان دروست دەکرێن. باوترین جۆرەکانی بریتین لە چەقۆی یەکجار بەکارهێنان و دووبارە بەکارهێنانەوە. چەقۆی پلاستیکی تاکە بەکارهێنان بە شێوەیەکی گشتی لە کەرەستەی وەک پۆلیپرۆپیلین (PP) و پۆلیستێرینی (PS) دروست دەکرێت. ئەم کەلوپەلانە کێشیان سووکە و هەرزانن و بە شێوەیەکی بەرفراوان لە چێشتخانە و بۆنە خێراکاندا بەکاردەهێنرێن بەهۆی ئاسانکارییەوە. چەقۆی پلاستیکی دووبارە بەکارهێنەرەوە کە زۆرجار لە مادەی بەهێزتر وەک پۆلی ئیتیلێن بە چڕی بەرز (HDPE) دروست دەکرێت، دەتوانرێت چەندین جار بشۆردرێت و دووبارە بەکاربهێنرێتەوە. ئەم جۆرە بەهۆی کاریگەری تێچوون و مانەوەیەوە بەدڵە، ئەمەش وایکردووە ببێتە هەڵبژاردەیەکی بەناوبانگ بۆ ماڵەکان و پیکنیکەکان.

1.2 چەقۆی کاغەز چییە؟

چەقۆی کاغەز بەدیلێکی بەردەوامە کە لە کاغەز و کارتۆن دروستکراوە. شتگەلێکی وەک چنگاڵ و چەقۆ و کەوچک لەخۆدەگرێت، کە زۆرجار لە سێتی چەقۆی یەکجار بەکارهێنراودا دەبینرێن. هەندێک لە چەقۆی کاغەزی ڕوپۆش دەکرێن بۆ بەرزکردنەوەی مانەوە و بەرگری لە ئاو، ئەمەش وایکردووە بۆ جۆرەها خۆراک گونجاو بێت. سوودی سەرەکی چەقۆی کاغەزی لە توانای تێکچوونی زیندەیی و سەرچاوەی نوێبووەوەدایە. بەو پێیەی کاغەز لە دارەکانەوە وەرگیراوە، کە سەرچاوەیەکی نوێبووەوەیە، دەتوانرێت ئەم کەلوپەلانە کۆمپۆست بکرێت، ئەمەش کاریگەری لەسەر ژینگە کەمدەکاتەوە. ئەوان لە کافێ و بۆنە دۆستەکاندا کە کەمکردنەوەی پاشماوەی پلاستیکی لە پێشینەی کارەکانیاندایە، زیاتر بەناوبانگ دەبن.

2. شیکاری سووڕی ژیان: پلاستیک بەرامبەر بە چەقۆی کاغەز

چەقۆی پلاستیکی

بەرهەمهێنان و کاریگەری لەسەر ژینگە

چەقۆی پلاستیکی بە بەکارهێنانی سووتەمەنی بەردینی بە تایبەتی نەوت و گازی سروشتی بەرهەم دەهێنرێت. بەرهەمهێنانەکە بریتییە لە دەرهێنانی ئەم سەرچاوە نوێنەبووەوە و پرۆسێسکردنیان بۆ پۆلیمرەکانی وەک پۆلیپرۆپیلین (PP) و پۆلیستێرین (PS). ئەم پرۆسەیە وزەی زۆری دەوێت و بڕێکی بەرچاو لە گازی گەرمخانەیی ئازاد دەکات، ئەمەش بەشدارە لە گۆڕانی کەشوهەوا. سەرەڕای ئەوەش، دروستکردنی چەقۆی پلاستیکی بریتییە لە دەردانی پیسکەری جۆراوجۆر، کە دەتوانێت زیان بە ژینگە و تەندروستی مرۆڤ بگەیەنێت.

خاڵە سەرەکییەکان:

• سەرچاوەی ماددە: نوێنەبووەوە (سووتەمەنی بەردینی)

• بەکارهێنانی وزە: بەرزە

• پیسکەرەکان: گازە گەرمخانەکان و دەردانی ژەهراوی تر

پرسەکانی بەڕێوەبردنی پاشماوە

چەقۆی پلاستیکی بەهۆی سروشتی ناتەواوی زیندەییەوە، تەحەدایەکی بەرچاوی بەڕێوەبردنی پاشماوە دروست دەکات. ئەم شتانە دەتوانن بۆ سەدان ساڵ لە زبڵدانەکان و ژینگە سروشتییەکان بەردەوام بن. کاتێک بە شێوەیەکی نادروست فڕێ دەدرێن، بەشدارن لە پیسبوونی زەریاکان، دەشکێن بۆ مایکرۆپلاستیک. ئەم تەنۆلکە بچووکانە دەتوانن بچنە ناو زنجیرە خۆراکییەکانەوە و کاریگەرییان لەسەر گیانلەبەرە کێوییەکان و تەندروستی مرۆڤ دەبێت.

خاڵە سەرەکییەکان:

• توانای تێکچوونی زیندەیی: هیچ

• بەردەوامیی ژینگەیی: سەدەکان

• مەترسی پیسبوون: بەرزە (مایکرۆپلاستیک)

چەقۆی کاغەز

پرۆسەکانی بەرهەمهێنان

چەقۆی کاغەز کە بە شێوەیەکی گشتی لە کاغەز یان کارتۆن دروست دەکرێت، پێویستی بە شێوازێکی جیاوازی بەرهەمهێنان هەیە. بەرهەمهێنانەکە لە دروێنەکردنی دارەکانەوە دەست پێدەکات، دواتر بە چەقۆکێشان بۆ بەرهەمهێنانی کاغەز. لە کاتێکدا سەرچاوەکە نوێ دەکرێتەوە، پرۆسەکە بڕێکی بەرچاو ئاو و وزە بەکاردەهێنێت. شوێنپێی ژینگەیی کەمترە لە شوێنپێی پلاستیک، بەڵام هێشتا پێویستی بە بەڕێوەبردنی وردی سەرچاوەکان هەیە بۆ ئەوەی دارستانبڕین و زیادەڕۆیی لە بەکارهێنانی وزە دوور بکەوێتەوە.

خاڵە سەرەکییەکان:

• سەرچاوەی ماددە: نوێبووەوە (دار)

• بەکارهێنانی وزە و ئاو: گرنگە

• کاریگەری ژینگەیی: کەمترە لە پلاستیک بەڵام هێشتا بەرچاوە

تێکچوونی زیندەیی و دووبارە بەکارهێنانەوە

یەکێک لە سوودە سەرەکییەکانی چەقۆی کاغەز توانای تێکچوونی زیندەییە. لە ژێر بارودۆخێکی گونجاودا دەتوانێت لە ماوەی چەند هەفتەیەک تا چەند مانگێکدا شیببێتەوە، ئەمەش کاریگەرییە درێژخایەنەکانی لەسەر ژینگە کەمدەکاتەوە. بەڵام هەموو چەقۆی کاغەزی بە ئاسانی دووبارە بەکارناهێنرێتەوە، بە تایبەت ئەوانەی کە ڕوپۆشیان بۆ باشترکردنی مانەوەیان هەیە. ئەم پۆشاکانە دەتوانن ڕێگری لە پرۆسەی ڕیسایکلکردن بکەن، پێویستی بە دامەزراوەی تایبەتمەند هەیە بۆ جیاکردنەوەیان لە ڕیشاڵی کاغەز.

خاڵە سەرەکییەکان:

• توانای تێکچوونی زیندەیی: بەرزە (لە ژێر بارودۆخێکی گونجاودا)

• تەحەددیاتی ڕیسایکلکردن: کاغەزی ڕوپۆشکراو دەتوانێت قورس بێت بۆ ڕیسایکلکردن

• سوودی ژینگەیی: تەمەنی کورتترە لە ژینگەدا بە بەراورد بە پلاستیک

خشتەی بەراوردکردن:

تایبەتمەندی	چەقۆی پلاستیکی چەقۆی	کاغەزی
سەرچاوەی ماددە	نوێنەبووەوە (سووتەمەنی بەردینی)	نوێبووەوە (دار)
کاریگەری بەرهەمهێنان	بەرزبوونەوەی دەردانی گازی گەرمخانەیی	نزمتر، بەڵام هێشتا گرنگە
توانای تێکچوونی زیندەیی	هیچ	بەرزە (لە ژێر بارودۆخی گونجاودا)
بەڕێوەبردنی پاشماوە	خۆڕاگری درێژخایەن	لە ماوەی چەند مانگێکدا شی دەبێتەوە
ڕیسایکلکردن	سنووردار	چالاکە لەگەڵ جۆرە پۆشراوەکان
کاریگەری ژینگەیی	گرنگ، بەردەوام	کەمکراوەتەوە، وابەستەی فڕێدان

3. کۆمپۆستکردن و تێکچوونی زیندەیی کەرەستەی چەقۆ

چەقۆی پلاستیکی

نەبوونی توانای تێکچوونی زیندەیی

چەقۆی پلاستیکی بەناوبانگە بە بێتوانایی لە تێکچوونی زیندەیی. ئەمەش واتە بە تێپەڕبوونی کات بە شێوەیەکی سروشتی تێکناچێت و دەبێتە هۆی کێشەی ژینگەیی درێژخایەن. کاتێک کەلوپەلی پلاستیکی فڕێ دەدرێن، دەتوانن بۆ سەدان ساڵ لە ژینگەدا بمێننەوە، ئەمەش بەشدارە لە پیسبوونی بەردەوام. یەکێک لە نیگەرانییە سەرەکییەکان دروستبوونی مایکرۆپلاستیکە- گەردیلەی پلاستیکی بچووک کە لە ئەنجامی تێکچوونی شتە پلاستیکییە گەورەکانەوە دروست دەبن. ئەم مایکرۆپلاستیکانە دەتوانن خاک و ئاو پیس بکەن و مەترسی لەسەر گیانلەبەرە کێوییەکان دروست بکەن و بچنە ناو زنجیرە خۆراکی مرۆڤەکانەوە.

پرسە سەرەکییەکان:

• Non-Biodegradable : پلاستیکەکان بە شێوەیەکی سروشتی شینابن.

• پیسبوونی مایکرۆپلاستیک : گەردیلە بچووکەکان دەتوانن ئیکۆسیستەم و زنجیرە خۆراکییەکان پیس بکەن.

چەقۆی کاغەز

توانای کۆمپۆستکردن

لە بەرامبەردا چەقۆی کاغەز لە ڕووی تێکچوونی زیندەییەوە سوودی بەرچاوی هەیە. کەلوپەلی کاغەزی کە لە سەرچاوە نوێبووەکان دروستکراون، دەتوانن لە ژێر بارودۆخێکی گونجاودا زۆر خێراتر بشکێن. کاتێک بە باشی کۆمپۆست دەکرێت، چەقۆی کاغەزی دەتوانێت لە ماوەی چەند مانگێکدا شیببێتەوە. بەڵام ئەم پرۆسەیە پێویستی بە بارودۆخی تایبەت هەیە، وەک شێ و هەوای پێویست، کە هەمیشە لە زبڵخانە ستانداردەکاندا ئامادە نین. سەرەڕای ئەوەش، ڕەنگە چەقۆی کاغەزی کە پۆشینی پلاستیکی یان زیادکەری تێدایە، بەو ئاسانییە کۆمپۆست نەکات، ئەمەش هەوڵەکانی بەڕێوەبردنی پاشماوە ئاڵۆزتر دەکات.

خاڵە سەرەکییەکان:

• Biodegradable : دەتوانێت لە ژێر بارودۆخێکی گونجاودا شیبێتەوە.

• پێداویستیەکانی کۆمپۆستکردن : پێویستی بە مەرجی تایبەت هەیە بۆ تێکچوونی کاریگەر.

کەرەستەی جێگرەوە

بامبۆ و چەقۆی دار

بامبۆ و چەقۆی دار نوێنەرایەتی بەدیلێکی ژینگەدۆستانە دەکەن بۆ پلاستیک و کاغەز. ئەم ماددانە بە شێوەیەکی سروشتی زیندەیی دەشکێن و دەتوانرێت کۆمپۆست بکرێت، زۆرجار تەنانەت خێراتر لە کاغەز دەشکێن. بامبۆ بەهۆی ئەوەی سەرچاوەیەکی خێرا نوێ دەبێتەوە، بە خێرایی گەشە دەکات و پێویستی بە قڕکەر و پێو نییە. ئەمەش وا دەکات کە چەقۆی بامبۆ نەک تەنها دۆستی ژینگە بێت بەڵکو بەردەوام بێت. هەروەها کەلوپەلی دار بە شێوەیەکی سروشتی شی دەبنەوە و دوورە لە ماددە کیمیاییە دەستکردەکان، ئەمەش وایکردووە ببێتە هەڵبژاردەیەکی سەلامەت بۆ ژینگە و تەندروستی.

سوودەکانی: ١.

• Rapid Biodegradability : خێراتر لە کاغەز دەشکێت.

• بەردەوامیی : بامبۆ سەرچاوەیەکی خێرا نوێ دەبێتەوە.

• بێ کیمیایی : هیچ زیادکەرێکی دەستکرد نییە، سەلامەتە بۆ ژینگە.

خشتەی بەراوردکردن:

تایبەتمەندی	چەقۆی پلاستیکی	چەقۆی کاغەزی چەقۆی	بامبۆ/دار
توانای تێکچوونی زیندەیی	هیچ	بەرزە (لە ژێر بارودۆخدا)	زۆر بەرزە
کاتی شیبوونەوە	سەدەکان	مانگەکان (ئەگەر کۆمپۆست کرابێت)	هەفتە بە مانگ
کاریگەری ژینگەیی	بەرز (مایکرۆپلاستیک)	نزمتر، بەڵام پێویستی بە کۆمپۆستکردن هەیە	کەم (تێکچوونی سروشتی)
بەدرەوامی	نوێ نەکراوەتەوە	نوێبووەوە	زۆر نوێبووەوە

4. نیگەرانی تەندروستی و سەلامەتی لەگەڵ بەکارهێنانی چەقۆ

چەقۆی پلاستیکی

سەلامەتی کیمیایی

زۆرجار چەقۆی پلاستیکی لە کەرەستەی وەک پۆلیپرۆپیلین و پۆلیستێرین دروست دەکرێت، کە مەترسی لەسەر تەندروستی دروست دەکات، بەتایبەتی کاتێک بەر گەرما دەکەوێت. کاتێک خۆراکە گەرمەکان بەرکەوتەی کەلوپەلی پلاستیکی دەبن، نیگەرانی لەبارەی شلبوونەوەی کیمیاییەوە دروست دەبێت. ماددە زیانبەخشەکانی وەک BPA (Bisphenol A) و phthalates دەتوانن کۆچ بکەن بۆ ناو خۆراکەکە، کە ئەگەری هەیە ببێتە هۆی کێشەی تەندروستی. ئەم ماددە کیمیاییانە بە تێکدانی کارکردنی ڕژێنی دەرەقی ناسراون و پەیوەندییان بە کێشەی تەندروستی جۆراوجۆرەوە هەیە، لەوانە ناهاوسەنگی هۆرمۆنەکان و زیادبوونی مەترسی شێرپەنجە. بەکارهێنەران پێویستە ئاگاداری ئەم مەترسیانە بن، بەتایبەتی لەکاتی بەکارهێنانی چەقۆی پلاستیکی بۆ خواردن و خواردنەوە گەرمەکان.

چەقۆی کاغەز

سەلامەتی لە بواری بەرهەمهێناندا

بەگشتی چەقۆی کاغەز لەڕووی بەرکەوتنی ماددە کیمیاییەکانەوە بە سەلامەتتر دادەنرێت. بەڵام زۆر گرنگە دڵنیا بین لەوەی کە پرۆسەی بەرهەمهێنان ماددە کیمیاییە زیانبەخشەکان ناخاتە ناوەوە. چەقۆی کاغەزی کوالیتی بەرز دەبێت دوور بێت لە زیادکەر و بۆیاخی ژەهراوی. هەندێک لە کەلوپەلی کاغەزی ڕوپۆش کراون بۆ بەرزکردنەوەی مانەوە و بەرگری شێ. ئەم پۆشاکانە دەبێت ژەهراوی نەبن و سەلامەت بن بۆ بەرکەوتنی خۆراک. سەلامەتی چەقۆی کاغەزی تا ڕادەیەکی زۆر پەیوەستە بەو کەرەستانەی کە بەکاردەهێنرێن و ستانداردەکانی بەرهەمهێنان کە بەرهەمهێنەران پێیەوە پابەندن. دڵنیابوون لە پابەندبوون بە ڕێساکانی سەلامەتی خۆراک زۆر گرنگە بۆ ڕێگریکردن لە هەر مەترسییەکی تەندروستی ئەگەری.

بامبۆ و چەقۆی دار

سەلامەتی سروشتی

بامبۆ و چەقۆی دار بەهۆی پێکهاتەی سروشتییەوە سوودی تەندروستی بەرچاو پێشکەش دەکەن. بە پێچەوانەی پلاستیکەوە، ئەم ماددانە مادەی کیمیایی دەستکردیان تێدا نییە، ئەمەش وایکردووە ببنە هەڵبژاردەیەکی سەلامەتتر بۆ بەرکەوتنی خۆراک. بامبۆ و دار بە شێوەیەکی سروشتی دژە بەکتریان و ماددە زیانبەخشەکان ناچنە ناو خۆراکەوە. دوورن لە BPA و فتالێت و پێکهاتە ژەهراویەکانی تر کە بە شێوەیەکی باو لە چەقۆی پلاستیکیدا دەبینرێن. ئەمەش وایان لێدەکات ببنە بژاردەیەکی نایاب بۆ ئەوانەی دەیانەوێت کەمترین بەرکەوتنی ماددە کیمیاییەکان کەم بکەنەوە. سەرەڕای ئەوەش، ئەم ماددانە زیندەیی و دۆستی ژینگەن، ئەمەش سەرنجڕاکێشییان زیاتر دەکات وەک هەڵبژاردەیەکی بەردەوام بۆ چەقۆی یەکجار بەکارهێنراو.

خشتەی بەراوردکردن:

تایبەتمەندی	چەقۆی پلاستیکی	چەقۆی کاغەزی چەقۆی	بامبۆ/دار
سەلامەتی کیمیایی	مەترسی شلبوونەوەی کیمیایی (BPA، فتالێت)	بەگشتی سەلامەتە، پشکنین بکە بۆ پۆشینی ژەهراوی نەبوو	هیچ ماددەیەکی کیمیایی دەستکرد نییە، بە شێوەیەکی سروشتی سەلامەتە
بەرگری گەرمی	مەترسییە ئەگەرییەکان لەگەڵ خۆراکە گەرمەکاندا	سەلامەتە ئەگەر بەپێی ستانداردەکان دروست بکرێت	بە شێوەیەکی سروشتی بەرگری لە گەرما دەکات
کاریگەری ژینگەیی	بەرزە، ناتوانرێت لەناو بچێت	نزمتر، توانای تێکچوونی زیندەیی	زۆر کەم و زیندەیی و نوێبووەوە

5. ڕەچاوکردنی ئابووری و پراکتیکی

شیکاری تێچوون

چەقۆی پلاستیکی

زۆرجار چەقۆی پلاستیکی بەهۆی کەمی تێچووی و بەردەستبوونی بەربڵاوەوە هەڵدەبژێردرێت. دروستکردنی کەلوپەلی پلاستیکی هەرزانە بەهۆی کەمی تێچووی کەرەستەی خاو وەک پۆلیپرۆپیلین و پۆلیستێرین. ئەم نرخە گونجاوە وا دەکات کە چەقۆی پلاستیکی ببێتە هەڵبژاردەیەکی بەناوبانگ بۆ چێشتخانە و بۆنە و ماڵەکان. هەروەها بە ئاسانی بە کۆ بەردەستە، ئەمەش تێچووی هەر یەکەیەک زیاتر کەمدەکاتەوە. بەڵام تێچووی ژینگەیی لە نرخەکەدا جێگیر نەکراوە، ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی خەرجییە درێژخایەنەکانی شاراوە کە پەیوەندییان بە بەڕێوەبردنی پاشماوە و کۆنترۆڵکردنی پیسبوونەوە هەیە.

چەقۆی کاغەز

چەقۆی کاغەز زیاتر گرانترە لە پلاستیک بەهۆی زیاتری تێچووی بەرهەمهێنان. پرۆسەی بەرهەمهێنانی چەقۆی کاغەزی بەکارهێنانی ئاو و وزەی بەرچاوی تێدایە، ئەمەش بەشدارە لە بەرزبوونەوەی نرخەکە. سەرەڕای ئەمەش، خواست لەسەر بەرهەمە ژینگەدۆستەکان لە زیادبووندایە و زۆرێک لە بەکارهێنەران ئامادەن پارەیەکی زۆر بدەن بۆ بژاردەی بەردەوام. لەگەڵ زیادبوونی خواست، ئابوورییەکانی قەبارە ڕەنگە یارمەتیدەر بن لە کەمکردنەوەی تێچووی چەقۆی کاغەز، ئەمەش وای لێدەکات ببێتە بژاردەیەکی گونجاوتر بۆ بەکارهێنەرانی فراوانتر.

بژاردەی جێگرەوە

بامبۆ و چەقۆی دار بەدیلێکی دیکە دەخەنە ڕوو، بەڵام هەروەها تێچووی سەرەتایی زیاتریان هەیە بە بەراورد بە پلاستیک. ئەم ماددانە بەردەوامتر و زیندووتر دەشکێن، کە سەرنجی بەکارهێنەرانی هۆشیاری ژینگە ڕادەکێشن. بەرهەمهێنانی چەقۆی بامبۆ بە تایبەتی کارامەیە چونکە بامبۆ بە خێرایی گەشە دەکات و پێویستی بە قڕکەر و پێو نییە. چەقۆی دار، لە کاتێکدا کە دۆستی ژینگەیە، ڕەنگە تێچووی زیاتری تێدابێت بەهۆی پێویستی بەڕێوەبردن و پرۆسێسکردنی دروستی دارستانەکان.

خشتەی بەراوردکردن:

تایبەتمەندی	چەقۆی پلاستیکی	چەقۆی کاغەزی چەقۆی	بامبۆ/دار
تێچوو	نزم	مامناوەند بۆ بەرز	بەرز
تێچووی ژینگەیی	بەرز	ناوەند	نزم
ڕەوتی داواکاری	ئامادە	زیادبوون	زیادبوون

بەکارهێنانی پراکتیکی

مانەوە و ئاسانکاری

چەقۆی پلاستیکی بە مانەوە و ئاسانکاری ناسراوە. کێشی سووکە و بەهێزە و دەتوانێت مامەڵە لەگەڵ چەندین جۆری خۆراکدا بکات بەبێ ئەوەی بشکێت. ئەمەش وای لێدەکات کە گونجاو بێت بۆ چێشتخانەکانی خواردنی خێرا و بۆنە دەرەوە و ئاهەنگەکان. سەرەڕای ئەوەش، کەلوپەلی پلاستیکی ئاسانە بۆ هەڵگرتن و گواستنەوە.

چەقۆی کاغەز، لەکاتێکدا زیاتر دۆستی ژینگەیە، بەڵام دەتوانێت کەمتر بەهێز بێت لە پلاستیک. لەوانەیە لەگەڵ خواردنە قورسەکان یان چەورەکاندا بە باشی خۆی نەگرێت و ئەگەر بۆ ماوەیەکی زۆر لەناو شلەمەنیەکاندا بمێنێتەوە، دەتوانێت تەڕ بێت. بەڵام چەقۆی کاغەزی ڕوپۆشکراو مانەوەیەکی باشتر پێشکەش دەکات، ئەمەش وایکردووە زیاتر پراکتیکی بێت بۆ سیناریۆی جۆراوجۆری خواردن.

بامبۆ و چەقۆی دار هاوسەنگی لە نێوان مانەوە و سوودەکانی ژینگەدا دروست دەکەن. ئەم ماددانە لە کاغەز بەهێزترن و دەتوانن مامەڵە لەگەڵ کۆمەڵێک خۆراکی بەرفراوان بکەن. بە تایبەتی چەقۆی بامبۆ کێشی سووک و بەهێزە، ئەمەش وایکردووە بژاردەیەکی گونجاو بێت بۆ بەکارهێنانی ماڵەوە و بۆنە و ئاهەنگەکان. هەروەها چەقۆی دار جوانکارییەکی لادێیی پێشکەش دەکات، کە سەرنجڕاکێشە بۆ هەندێک ئەزموونی خواردن.

بەراوردکردنی مانەوە:

تایبەتمەندی	چەقۆی پلاستیکی	چەقۆی کاغەزی چەقۆی	بامبۆ/دار
مانەوە و مانەوە	بەرز	ناوەند	بەرز
کێش	ڕووناکی	ڕووناکی	ڕووناکی
بەکارهێنان	بەرز	ناوەند	بەرز
سەرنجڕاکێشی جوانکاری	نزم	ناوەند	بەرز

6. سیاسەتی حکومەت و ڕەوتی بازاڕ

ژینگەی ڕێکخراوەیی

قەدەغەکردن و سنووردارکردنی پلاستیک

لە ساڵانی ڕابردوودا گۆڕانکارییەکی جیهانی بەرەو کەمکردنەوەی پلاستیکە یەکجار بەکارهێنراوەکان ڕوویداوە. وڵاتانی جیهان قەدەغەکردن و سنووردارکردنی چەقۆی پلاستیکی جێبەجێ دەکەن بۆ سنووردارکردنی پیسبوونی پلاستیک. بۆ نموونە یەکێتی ئەوروپا یاسایەکی خستۆتە ڕوو کە هەندێک شتومەکی پلاستیکی بۆ یەکجار بەکارهێنان قەدەغە دەکات، لەوانە چەقۆ و پەڕۆ و پلێت. سیاسەتی هاوشێوە لە وڵاتانی وەک کەنەدا و بەشێک لە ئەمریکا دەگیرێتەبەر، کە حکومەتە ناوخۆییەکان یاسا بۆ سنووردارکردن یان قەدەغەکردنی بەکارهێنانی پلاستیکەکانی یەکجار بەکارهێنان دەردەکەن. ئەم ڕێسایانە ئامانجیان کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی پاشماوەی پلاستیکی لەسەر ژینگەیە، بەتایبەتی لە زەریاکان و ئیکۆسیستەمەکانی دیکەدا.

کردەوە سەرەکییەکانی ڕێکخستن:

• یەکێتی ئەوروپا : قەدەغەکردنی پلاستیکە تایبەتەکانی تاک بەکارهێنان، لەوانەش چەقۆ.

• کەنەدا : قەدەغەکردنی کیسی نایلۆن و پەڕۆ و چەقۆ و زۆر شتی تر لەسەر ئاستی وڵات.

• ئەمریکا : قەدەغەکردنی جۆراوجۆری چەقۆی پلاستیکی لەسەر ئاستی ویلایەت و شارەکان.

هاندانی بەدیلەکانی دۆستی ژینگە

بۆ پشتگیریکردن لەم قەدەغەکردنانە، حکومەتەکان هەروەها پەرە بە بەکارهێنانی بەدیلەکانی دۆستی ژینگەیی وەک کاغەز، بامبۆ و ماددە زیندووەکانی دیکە دەدەن. زۆرجار هاندانەکان وەک کەمکردنەوەی باج یان یارمەتییەکان بۆ ئەو بازرگانیانە دابین دەکرێن کە پراکتیزەی بەردەوام دەگرنەبەر. ئەم هاندانە یارمەتیدەرە بۆ هاندانی داهێنان لە پیشەسازییەکەدا، کە دەبێتە هۆی پەرەپێدانی بژاردەی چەقۆی بەهێزتر و کاریگەرتر کە دۆستی ژینگەیە. هەروەها هەڵمەتەکانی هۆشیاری گشتی ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن، بەکارهێنەران پەروەردە دەکەن سەبارەت بە سوودە ژینگەییەکانی هەڵبژاردنی بەرهەمی بەردەوام.

پەسەندکردنی بەکاربەر و وەڵامی بازاڕ

ڕەوتەکان لە بەردەوامیدا

پەسەندکردنی بەکاربەران زیاتر مەیلی بەرەو بەرهەمە بەردەوام و ژینگەدۆستەکانە. خواست لەسەر بژاردەی چەقۆی دۆستی ژینگە لە زیادبووندایە، چونکە خەڵکی زیاتر ئاگاداری کاریگەرییەکانی پاشماوەی پلاستیک دەبن. ئەم ڕەوتە بە تایبەتی لە نێو بەکارهێنەرانی گەنجدا بەهێزە کە لە بڕیارەکانی کڕیندا بەردەوامیی لە پێشینە دادەنێن. سەرهەڵدانی بڕوانامە و لیبێڵی سەوز، کە ئەو بەرهەمانە دیاری دەکەن کە هەندێک ستانداردی ژینگەیی دەگونجێن، زیاتر ئەم گۆڕانکارییە سووتەمەنی داوە.

خۆگونجاندن لەگەڵ بازاڕ

لە وەڵامی ئەم گۆڕانەی ئارەزووەکانی بەکاربەران و فشارە ڕێکخراوەییەکان، کۆمپانیاکان بە خێرایی پێشکەشکردنی بەرهەمەکانیان دەگونجێنن. زۆرێک لە بازرگانەکان قۆناغ بە قۆناغ چەقۆی پلاستیکی لەناو دەبەن لە بەرژەوەندی بەدیلەکانی بەردەوامتر. بۆ نموونە چێشتخانە و کافێکان تادێت چەقۆی کاغەز یان بامبۆ پێشکەش بە کڕیارەکانیان دەکەن. هەروەها هەندێک کۆمپانیا وەبەرهێنان لە توێژینەوە و پەرەپێدان دەکەن بۆ دروستکردنی کەرەستەی نوێ کە هەم بەردەوام بێت و هەم کاریگەری تێچوونیان هەبێت.

گرینگترین شتەکانی وەڵامی بازاڕ:

• چێشتخانە و کافێ : گواستنەوە بۆ چەقۆی کاغەز و بامبۆ.

• فرۆشیارانی تاکەکەسی : کۆگاکردنی بەرهەمی دۆستی ژینگەی زیاتر بۆ دابینکردنی خواستی بەکاربەران.

• داهێنان : پەرەپێدانی کەرەستەی نوێی زیندەیی بۆ چەقۆ.

خشتەی ڕەوت و وەڵامەکان:

لایەنی	کردەوە ڕێکخراوەییەکان	وەڵامی بازاڕ
قەدەغەکردنی چەقۆی پلاستیکی	یەکێتی ئەوروپا، کەنەدا، قەدەغەکردنی ناوخۆیی ئەمریکا	قۆناغ بە قۆناغ کۆتاییهێنان بە بەرهەمە پلاستیکییەکان
پرۆمۆشنێکی دۆستی ژینگە	هاندان بۆ پراکتیزەکردنی بەردەوام	زیادکردنی هێڵەکانی بەرهەمی دۆستی ژینگە
داواکاری بەکاربەر	گەشەسەندنی ئارەزووی بەردەوامیی	بژاردەی زیاتری دۆستی ژینگە پێشکەش دەکرێت

ئەنجام

پوختەی خاڵە سەرەکییەکان

بە درێژایی ئەم بابەتە، لایەنە ژینگەیی و پراکتیکییەکانی چەقۆی پلاستیکی و کاغەزمان بەراورد کردووە، هەروەها بەدیلەکانی وەک بامبۆ و کەلوپەلی دار.

• چەقۆی پلاستیکی : بە تێچووی کەم و مانەوەی ناسراوە، بەڵام تەحەدای بەرچاوی ژینگەیی دروست دەکات. ناتوانرێت لەناو بچێت و بەشدارە لە پیسبوونی درێژخایەن، لەنێویاندا مایکرۆپلاستیک.

• چەقۆی کاغەزی : زیاتر دۆستی ژینگەیە بەهۆی توانای تێکچوونی زیندەیی. بەڵام دەتوانێت کەمتر بەهێز بێت و تێچووی زیاتری هەبێت بەهۆی زیاتری تێچووی بەرهەمهێنان و بەکارهێنانی سەرچاوەکان.

• بامبۆ و چەقۆی دار : هاوسەنگی لە نێوان مانەوە و بەردەوامیی پێشکەش بکەن. ئەم ماددانە زیندەیی و نوێ دەبنەوە و دوورن لە ماددە کیمیاییە زیانبەخشەکان، ئەمەش وایکردووە ببنە بژاردەیەکی سەلامەتتر و دۆستی ژینگەتر.

بانگەواز بۆ کردار

ئێمە هانی بەکارهێنەران و بازرگانان دەدەین کە هەڵبژاردنی ئاگادارانە بکەن کە بەردەوامیی لە پێشینە بن. بە هەڵبژاردنی کەرەستەی زیندوو و نوێبووەوە وەک کاغەز، بامبۆ و دار، دەتوانیت یارمەتیدەر بیت لە کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی ژینگە. سووڕی ژیانی ئەو چەقۆیەی کە بەکاری دەهێنیت لەبەرچاو بگرە، لە بەرهەمهێنانەوە تا فڕێدان، و بژاردەکان هەڵبژێرە کە لەگەڵ پراکتیزە دۆستەکانی ژینگەدا بگونجێت.

ئاسۆی داهاتوو

بە تێڕوانین بۆ پێشەوە، داهاتووی کەرەستەی چەقۆی یەکجار بەکارهێنراو لە داهێنان و زیادبوونی هۆشیاری لە بەردەوامیی ژینگەدایە. دەتوانین چاوەڕوانی:

• پێشکەوتن لە کەرەستەدا : پەرەپێدانی ماددە نوێیەکانی زیندەیی و کۆمپۆست کە مانەوەی پلاستیک و سوودە ژینگەییەکانی کاغەز و بامبۆ پێشکەش دەکەن.

• ڕێسای بەهێزتر : پێدەچێت حکومەتەکان لە سەرانسەری جیهان ڕێسای توندتر لەسەر پلاستیکە یەکجار بەکارهێنراوەکان جێبەجێ بکەن، ئەمەش پەرە بە بەکارهێنانی بەدیلەکانی بەردەوام دەدات.

• گۆڕانی بەکاربەران : لەگەڵ هۆشیاری ژینگەیی زیاتری بەکارهێنەران، خواست لەسەر بژاردەی چەقۆی بەردەوام بەردەوام دەبێت لە گەشەکردن، ئەمەش هاندەری بازرگانییەکان دەبێت بۆ خۆگونجاندن و داهێنان.