پێشەکییەک بۆ پیسبوونی پلاستیک
پلاستیک جیهانی لە قاڵب گۆڕی، چارەسەرەکانی لە چاودێری تەندروستیەوە تا خانووبەرە پێشکەش کرد. بەڵام زۆر بەکارهێنانی شاخی پاشماوەی دروست کرد. حیکایەتێکی دوو لایەنە: ئاسانکاری و دەرئەنجام. شوێنپێی جیهانی پلاستیک زۆر گەورەیە. زیاتر لە ٤.٥ ملیار تۆن بەرهەم هێنراوە، کە بەشێکی ڕیسایکل کراوە. زەریاکان و گیانلەبەرە کێوییەکان و دیمەنە سروشتییەکان قورساییەکەیان لە ئەستۆ دەگرن. تەرازووەکە ترسناکە بەڵام زانینی هاندەری کردەوەیە. پیسبوونی پلاستیکی تەنها پرسێکی ژینگەیی نییە؛ زەنگێکی کۆمەڵایەتییە. کاریگەری لەسەر ژیانی دەریایی هەیە، دەچێتە ناو زنجیرە خۆراکییەکان و کاریگەری لەسەر تەندروستیمان دەبێت. چارەسەرکردنی بۆ تەندروستی هەسارەکەمان و تەندروستی ئێمە زۆر گرنگە.
سەرهەڵدانی بەرهەمهێنانی پلاستیک
زەمینەی مێژوویی: لە بەکێلیتەوە بۆ ملیارەها تۆن
گەشتی پلاستیک لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە دەستی پێکرد. باکێلایت کە لە ساڵی ١٩٠٧ داهێنرا، یەکەم پلاستیکی تەواو دەستکرد بوو. سەرەتای سەردەمێکی نوێی بوو. لە ماوەی دەیان ساڵدا بەرهەمهێنانی پلاستیک بەرزبووەوە و پیشەسازییەکان و ژیانی ڕۆژانەی گۆڕی.
بەرهەمهێنانی جیهانی پلاستیک لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا
بەرهەمهێنانی پلاستیک بە شێوەیەکی بەرچاو گەشەی کردووە. لە ساڵی ١٩٥٠ بەرهەمی جیهانی نزیکەی ٢ ملیۆن تۆن بووە. تا ساڵی ٢٠١٥ ساڵانە گەیشتە زیاتر لە ٣٨٠ ملیۆن تۆن. ئەم هەڵکشانە ڕەنگدانەوەی زیادبوونی پشتبەستنمانە بە پلاستیک بۆ بەکارهێنانی جۆراوجۆر.
شمشێری دوو لێواری داهێنانی پلاستیکی
داهێنانی پلاستیکی چەندین سوودی بەدوای خۆیدا هێنا- کەرەستەی سووک، مانەوە و گشتگیربوون. بەڵام ئەم سوودانە کەموکوڕی بەرچاویان لەگەڵدایە. پیسبوونی بەردەوام و زیانەکانی ژینگە لەمڕۆدا نیگەرانی سەرەکین.
کاریگەری ژینگەیی پاشماوەی پلاستیک
ژیانی دەریایی و ئیکۆسیستەمەکان لە ژێر مەترسیدان
پاشماوەی پلاستیکی دزە دەکاتە ناو زەریاکانمانەوە. ژیانی دەریایی تێکەڵ دەکات، ئیکۆسیستەمەکان دەگۆڕێت. مایکرۆپلاستیک، گەردیلە بچووکەکان، بە تایبەتی زیانبەخشن. ژەهرەکان هەڵدەمژن و لەلایەن ئاژەڵەکانەوە دەخورێن، دەچنە ناو زنجیرە خۆراکییەکانەوە.
مەترسییەکانی مایکرۆپلاستیک مایکرۆپلاستیک پارچەیەکن کە قەبارەیان کەمترە لە 5 ملم. ئەوان لە پاشماوەی پلاستیکی گەورەتر و مایکرۆبیدەکانی ناو جوانکارییەوە دێن. ئەم تەنۆلکانە لەلایەن زیندەوەرانەوە دەخورێن و زیانی فیزیایی و پیسبوونی کیمیایی لێدەکەوێتەوە.
تێکەڵبوون و خواردنی گیانلەبەرە کێوییەکان تێکەڵبوون لە پاشماوەی پلاستیکیدا مەترسییەکی ترسناکە بۆ سەر گیانلەبەرە کێوییەکان. ئاژەڵەکان دەتوانن گیر بخۆن و ببنە هۆی برینداربوون یان مردن. خواردنی بە هەمان شێوە مەترسیدارە، بەو پێیەی دەتوانێت سیستەمی هەرس بگرێت و ژەهر بخاتە ناو زیندەوەرانەوە.
زبڵخانەکان و میراتی پاشماوەی پلاستیک
تەمەن درێژی پلاستیک نەفرەتێکە لە زبڵدانەکاندا. بۆ چەندین سەدە بەردەوام دەبێت، شوێن دەگرێتەوە. شوێنەکانی زبڵدان بەڵگەی کلتوری فڕێدانی ئێمەن، کە ئاسانکاری بە تێچووی ژینگەیی زۆرەوە دێت.
تەمەنی درێژی پلاستیک لە زبڵدانەکاندا پلاستیک بە زیندەیی تێکناچێت؛ فۆتۆ تێکدەچێت، دەشکێت بۆ پارچەی ژەهراوی بچووکتر. ئەم پرۆسەیە ماددەی کیمیایی زیانبەخش دەردەدات، خاک و سەرچاوەی ئاو بۆ سەدان ساڵ پیس دەکات.
شلکردنەوەی ماددە کیمیاییە ژەهراویەکان لەگەڵ تێکچوونی پلاستیکەکان، ئەو ماددە کیمیاییانە شل دەکەنەوە کە دەتوانن بچنە ناو زەوی. ئەم ژەهرانە دەتوانن ئیکۆسیستەمەکان تێک بدەن و مەترسی لەسەر تەندروستی مرۆڤ دروست بکەن. شلبوونەوەکە ژەهرێکی بێدەنگە، هێواش هێواش بەناو ژینگەدا بڵاودەبێتەوە.
ئازاربەخشە بێدەنگەکانی ئۆقیانوسەکان
ساڵانە تۆنێک پلاستیک دەچێتە ناو زەریاکانەوە
ساڵانە بە ملیۆنان تۆن پلاستیک ڕێگەی خۆیان دەکەنە ناو زەریاکانمانەوە. ئەم ژمارە سەرسوڕهێنەرە لە ئەنجامی بەڕێوەبردنی ناتەواوی پاشماوە و زبڵ و خاشاکەوەیە. کاریگەرییەکەی زۆر دوور و درێژە و کاریگەری لەسەر ژیانی دەریایی و ئیکۆسیستەم هەیە.
پەچەی زبڵی گەورەی زەریای هێمن
لە زەریای هێمن لە ئاودا ناوچەیەکی فراوان هەیە، کە شوێنی زبڵی گەورەی زەریای هێمنە. گیرێکە لە پاشماوەی پلاستیکی، سەدان میل دەریایی دەگرێتەوە. ئەم پەچەیە بیرهێنانەوەی تاریکانەیە بۆ ئالوودەبوونمان بە پلاستیک و دەرئەنجامەکانی.
سیستەمی ڕووبارەکان: بەشدارە سەرەکییەکانی پیسبوونی زەریاکان
ڕووبارەکان وەکو بۆرییەک کاردەکەن، پاشماوەی پلاستیکی لە وشکانییەوە بۆ دەریا دەگوازنەوە. ئەوان بەشدارێکی بەرچاون لە پیسبوونی زەریاکان. 1000 ڕووباری سەرەوە 80%ی دەردانی پلاستیکی جیهانی ڕووبارەکان بۆ ناو زەریاکان پێکدەهێنن. چارەسەرکردنی ئەمە پێویستی بە گرنگیدان بە چارەسەرەکانی بەڕێوەبردنی پاشماوەی سەرەوە هەیە.
قەیرانی جیهانی بەڕێوەبردنی پاشماوەی پلاستیک
ئەو 0.5%ەی کە 100% جیاوازی دروست دەکات
تەنها 0.5%ی پاشماوەی پلاستیک لە زەریاکانماندا کۆتایی دێت. ڕەنگە ئەم ڕێژەیە کەم دەرکەوێت، بەڵام کاریگەرییەکەی زۆر گەورەیە. نوێنەرایەتی ملیۆنان تۆن دەکات کە کاریگەری لەسەر ژیانی دەریایی و ئیکۆسیستەمەکان هەیە. ئەم بەشە داوای 100% سەرنج و کردارمان دەکات.
خراپ بەڕێوەبردنی پاشماوەی پلاستیک
پاشماوەی پلاستیک قەیرانێکی جیهانییە کە ڕەگ و ڕیشەی لە خراپ بەڕێوەبردندایە. بەشێکی بەرچاو لە پلاستیک نە ڕیسایکل دەکرێت و نە دەسوتێنرێت. لە زبڵدانەکاندا یان لەوەش خراپتر لە ژینگە سروشتییەکاندا کۆتایی دێت.
ڕیسایکل نەکراو، نەسووتێنراو و بێ زبڵدان چارەکێکی پاشماوەی پلاستیکی بە هەڵە بەڕێوەدەبرێت. ئەم پاشماوەیە ڕیسایکل ناکرێت، ناسووتێنرێت، یان لە زبڵخانە داخراوەکاندا هەڵناگیرێت. بەرەوڕووی پیسبوونی ژینگە دەبێتەوە، زۆرجار ڕێگەی خۆی دەدۆزێتەوە بۆ ناو ڕێڕەوی ئاو و زەریاکان.
گۆڕانی کەشوهەوا و پیسبوونی پلاستیک: داهاتوویەکی تێکەڵاو
دەردانی گازی گەرمخانەیی لە بەرهەمهێنانی پلاستیک
سووڕی ژیانی پلاستیک لە دەردانی گازی گەرمخانەیی دەست پێدەکات. بەرهەمهێنانی پلاستیک CO2 دەردەدات کە بەشدارێکی سەرەکییە لە گۆڕانی کەشوهەوا. پرۆسەکە بریتییە لە دەرهێنان و پاڵاوتنی سووتەمەنی بەردینی، کە بڕێکی بەرچاو لەو گازانە دەردەدەن.
دارستانبڕین بۆ دەرهێنانی سووتەمەنی بەردینی
چیرۆکی سەرچاوەی پلاستیک بەستراوەتەوە بە دارستانبڕین. دەرهێنانی سووتەمەنی بەردینی زۆرجار دەبێتە هۆی لابردنی دارستانەکان. ئەمەش نەک هەر کاربۆنی هەڵگیراو ئازاد دەکات بەڵکو توانای زەوی بۆ هەڵمژینی CO2 کەم دەکاتەوە و گۆڕانی کەشوهەوا توندتر دەکات.
دەردانی میتانی لە زبڵخانەکانەوە
کاتێک پلاستیک لە زبڵدانەکاندا کۆتایی دێت، بەشدارە لە دەردانی میتانی. لەگەڵ تێکچوونی پلاستیکەکان بە شێوەیەکی بێهەوا، میتانی دەردەکەن کە گازی گەرمخانەیی بەهێزە. زبڵخانەکان سەرچاوەیەکی بەرچاون، بەڵام زۆرجار چاوپۆشییان لێدەکرێت، بۆ ئەم دەردانانە لە هاوکێشەی گۆڕانی کەشوهەوادا.
دەرئەنجامەکانی تەندروستی مرۆڤ
مایکرۆپلاستیک لە زنجیرە خۆراکی ئێمەدا
مایکرۆپلاستیک دزە دەکاتە ناو زنجیرە خۆراکی ئێمەوە. لە خواردنە دەریاییەکاندا دەدۆزرێتەوە، ڕێگەی خۆیان بۆ پلێتەکانمان دەکەنەوە. ئەم بەرکەوتنە مەترسی نادیار بەدوای خۆیدا دەهێنێت، چونکە کاریگەرییە درێژخایەنەکانی لەسەر تەندروستی مرۆڤ هێشتا بە تەواوی تێنەگەیشتوون.
بەرکەوتنی ماددە کیمیاییەکان و مەترسییە تەندروستییەکان
پلاستیک مادەی کیمیایی زیانبەخشی تێدایە، لەوانە تێکدەری ڕژێنی دەرەقی. شلبوونەوە لە بەرهەمە پلاستیکییەکان، ئەم ماددە کیمیاییانە دەتوانن خۆراک و ئاو پیس بکەن. ئەوان پەیوەستن بە کۆمەڵێک پرسی تەندروستیەوە، لە ناهاوسەنگی هۆرمۆنەکانەوە تا کێشەکانی زاوزێ.
داگیرکەری بێدەنگ: مایکرۆپلاستیک لە ئەندامەکانی مرۆڤدا
توێژینەوەکانی ئەم دواییە مایکرۆپلاستیکیان لە ئەندامەکانی مرۆڤدا دەستنیشان کردووە. ئەم داگیرکەرە بێدەنگە دەتوانێت نیگەرانی گەورەی داهاتووی تەندروستی بێت. بوونی مایکرۆپلاستیک ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە پیسبوونی پلاستیک تەنها پرسێکی ژینگەیی نییە بەڵکو مەترسییەکی ڕاستەوخۆیە بۆ سەر تەندروستی مرۆڤ.
ستراتیژییەکان بۆ داهاتوویەکی بێ پلاستیک
کردارە تاکەکەسییەکان بۆ گۆڕانکاری
هەڵبژاردنی تاکەکەسی دەتوانێت ببێتە هۆی گۆڕانکاری بەکۆمەڵ. بە هەڵبژاردنی بەدیلەکانی دووبارە بەکارهێنەرەوە، دەتوانین بە شێوەیەکی بەرچاو بەکارهێنانی پلاستیک کەم بکەینەوە. کیسی دووبارە بەکارهێنەرەوە، بوتڵی ئاو و دەفرەکان هەنگاوی پراکتیکین بەرەو ژیانێکی بێ پلاستیک.
بەدیلەکانی دووبارە بەکارهێنەرەوە گۆڕین بۆ شتە دووبارە بەکارهێنراوەکان کردارێکی سادەیە و لە هەمان کاتدا بەهێزە. پشتبەستن بە پلاستیکەکانی یەکجار بەکارهێنان کەمدەکاتەوە کە سەرچاوەیەکی سەرەکی پیسبوونن.
کەمکردنەوەی پلاستیکەکانی یەکجار بەکارهێنراو کەمکردنەوەی پلاستیکە یەکجار بەکارهێنراوەکان زۆر گرنگە. ئەمەش شتومەکی وەکو پەڕۆ و چەقۆ و بەرهەمە پلاستیک پێچراوەکان دەگرێتەوە. کەمکردنەوە بچووکەکان کاریگەرییەکی بەرچاویان دەبێت.
پشتگیری کۆمەڵایەتی و یاسایی
کۆمەڵگا و حکومەتەکان ڕۆڵێکی سەرەکییان هەیە لە داڕشتنی داهاتوویەکی بێ پلاستیک. سیاسەتی پشتیوانی و دەستپێشخەرییە کۆمەڵایەتییەکان دەتوانن گۆڕانکارییەکی بەرفراوان بخەنە ڕوو.
قەدەغەکردنی کیسی پلاستیک قەدەغەکردنی کیسی نایلۆن کارێکی یاسایی باو و کاریگەرە. هاندەری بەکارهێنانی بەدیلەکانی بەردەوام و کەمکردنەوەی پیسبوونی پلاستیک.
پشتگیری بۆ دەستپێشخەرییەکانی ئابووری بازنەیی ئابووری بازنەیی پەرە بە دووبارە بەکارهێنانەوە و دووبارە بەکارهێنانەوەی کەرەستەکان دەدات. پشتگیریکردن لەم جۆرە دەستپێشخەرییانە یارمەتیدەرە بۆ داخستنی ئەو هەلۆکە لەسەر پاشماوەی پلاستیکی، کە سیستەمێکی بەردەوامتر پەروەردە دەکات.
هێزی کردەوەی بەکۆمەڵ
دەستپێشخەری و هاوبەشی جیهانی
دەستپێشخەرییە جیهانییەکان گەلان لە بەرەنگاربوونەوەی پیسبوونی پلاستیک یەکدەخەن. هاوبەشییەکان وەک هەڵمەتی دەریا پاکەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، هاوکاری نێودەوڵەتی پەروەردە دەکەن. ئەم هەوڵانە ئامانجیان کەمکردنەوەی پاشماوەی پلاستیک و پێشخستنی پراکتیزە بەردەوامەکانە لە سەرانسەری جیهاندا.
بەرپرسیارێتی کۆمپانیا و داهێنان
بازرگانەکان کلیلی داهێنان لە بەڕێوەبردنی پاشماوەدا بەدەستەوەیە. کۆمپانیاکان بە وەرگرتنی بەرپرسیارێتی کۆمپانیاکان دەتوانن بەدیلێکی دۆستی ژینگە بۆ پلاستیک پەرەپێبدەن. ڕۆڵی ئەوان لە دروستکردنی بەرهەمی بەردەوام بۆ داهاتوویەکی بێ پلاستیک زۆر گرنگە.
هەڵمەتەکانی پەروەردە و هۆشیاری
پەروەردە بەردی بناغەی گۆڕانکارییە. هەڵمەتەکانی هۆشیاری خەڵک لە مەترسییەکانی پیسبوونی پلاستیک ئاگادار دەکەنەوە. ئەوان ئیلهامبەخشن بۆ کردار و داکۆکی لە گۆڕینی بیرکردنەوە دەکەن بەرەو بەکاربردنێکی بەردەوامتر و بەرپرسیارانەتر.
لە چارەسەرکردنی قەیرانی جیهانی پیسبوونی پلاستیکدا، ئێمە لێکۆڵینەوەمان لە بەرزبوونەوەی دراماتیکیی بەرهەمهێنانی پلاستیک، کاریگەرییە دوور مەوداکانی لەسەر ژینگە و پەیوەندییە تێکەڵاوەکانی نێوان پاشماوەی پلاستیک و گۆڕانی کەشوهەوا کردووە. گفتوگۆکە تیشکی خستۆتە سەر ڕۆڵی گرنگی بەڕێوەبردنی دروستی پاشماوە، بەتایبەتی لە وڵاتانی داهاتی مامناوەند، و جەختی لەسەر بوونی مەترسیدارانەی مایکرۆپلاستیک لە زنجیرە خۆراکیەکانمان و مەترسییە تەندروستییە ئەگەرییەکانیان کردووەتەوە. هەروەها باسمان لە گرنگی کردەوەی تاکەکەسی، پشتگیری کۆمەڵگا، بەرپرسیارێتی کۆمپانیاکان، و دەستپێشخەرییە پەروەردەییەکان کردووە لە هاندانی بزووتنەوەیەکی بەکۆمەڵ بەرەو داهاتوویەکی بەردەوام و بێ پلاستیک. گفتوگۆکە جەخت لەسەر پێویستی هەوڵێکی هاوبەش دەکاتەوە بۆ داهێنان و کەمکردنەوە و دووبارە بەکارهێنانەوەی ڕێگەی دەربازبوونمان لەم دۆخە سەختە ژینگەییە، کە هەسارەیەکی تەندروستتر بۆ هەمووان مسۆگەر بکەین.
بۆ زانیاری وردتر لەسەر ئەم بابەتە دەتوانن ئاماژە بەم سەرچاوانە بکەن:
